Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế, việc tạo dựng và bảo vệ thương hiệu cho sản phẩm địa phương ngày càng trở thành một yêu cầu quan trọng. Đối với những sản phẩm đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, giá trị không chỉ nằm ở tên gọi được Nhà nước bảo hộ, mà còn ở khả năng tổ chức khai thác, quản lý và chuyển hóa tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế trong thực tiễn.
Với sản phẩm tỏi mang chỉ dẫn địa lý “An Thịnh”, vấn đề này càng có ý nghĩa khi địa phương đang triển khai các giải pháp nhằm củng cố hệ thống quản lý, tổ chức lại chuỗi giá trị, đa dạng hóa sản phẩm chế biến và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đây cũng là cơ hội để nhìn nhận chỉ dẫn địa lý theo một cách tiếp cận rộng hơn: không chỉ là công cụ bảo hộ, mà còn là một nguồn lực để phát triển sản xuất và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.
Từ văn bằng bảo hộ đến giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ
Trong thực tiễn triển khai các hoạt động về sở hữu trí tuệ tại địa phương, việc sản phẩm được cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý thường được xem là một dấu mốc quan trọng. Tuy nhiên, đây mới là bước khởi đầu của quá trình quản lý và khai thác tài sản trí tuệ.
Một chỉ dẫn địa lý chỉ thực sự phát huy giá trị khi tên gọi được bảo vệ đi cùng với chất lượng sản phẩm, uy tín của vùng sản xuất, hệ thống kiểm soát và khả năng đưa sản phẩm đến thị trường. Nếu chỉ dừng lại ở việc được cấp văn bằng mà thiếu cơ chế quản lý, kiểm soát việc sử dụng và phát triển thị trường, giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ sẽ chưa được khai thác đầy đủ.
Với cách tiếp cận đó, chỉ dẫn địa lý “An Thịnh” cần được nhìn nhận không chỉ là một dấu hiệu để phân biệt nguồn gốc sản phẩm tỏi, mà còn là một tài sản chung gắn với vùng sản xuất, cộng đồng người sản xuất và danh tiếng của sản phẩm.
Điều này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “bảo hộ để bảo vệ” sang tư duy “bảo hộ để phát triển”. Tức là sau khi được bảo hộ, cần tiếp tục xây dựng hệ thống quản lý, tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, phát triển sản phẩm, xúc tiến thương mại và bảo vệ quyền để từng bước gia tăng giá trị của chỉ dẫn địa lý trên thị trường.
Giá trị của chỉ dẫn địa lý được tạo nên từ cả một chuỗi
Đặc điểm quan trọng của chỉ dẫn địa lý là giá trị của sản phẩm được hình thành từ mối liên hệ giữa điều kiện địa lý, yếu tố con người, phương thức sản xuất và những đặc tính, chất lượng hoặc danh tiếng của sản phẩm.
Vì vậy, khi nói đến phát triển sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý, không thể chỉ tập trung vào việc bảo vệ tên gọi “An Thịnh”. Giá trị của chỉ dẫn địa lý được tạo dựng và duy trì qua nhiều công đoạn, từ vùng nguyên liệu, giống, kỹ thuật canh tác, thu hoạch, sơ chế, bảo quản đến chế biến, đóng gói, phân phối và tiêu thụ.
Mỗi công đoạn trong chuỗi đều có thể tác động đến uy tín của sản phẩm.
Một vùng nguyên liệu được quản lý tốt nhưng sản phẩm không được kiểm soát trong quá trình sơ chế, bảo quản thì chất lượng vẫn có thể bị ảnh hưởng. Một sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng nhưng bao bì, nhãn mác thiếu nhận diện hoặc thông tin truy xuất không đầy đủ cũng sẽ hạn chế khả năng tiếp cận thị trường. Ngược lại, khi các khâu được tổ chức đồng bộ, giá trị của chỉ dẫn địa lý có thể được cộng hưởng và chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh cho toàn bộ chuỗi.
Đó cũng chính là lý do việc ứng dụng tài sản trí tuệ cần được đặt trong tổng thể chuỗi giá trị sản phẩm, thay vì chỉ tập trung vào khâu đăng ký và bảo hộ.
Một hệ sinh thái tài sản trí tuệ cho tỏi An Thịnh
Chỉ dẫn địa lý là công cụ quan trọng, nhưng không phải công cụ duy nhất để xây dựng giá trị cho sản phẩm. Trong quá trình thương mại hóa, nhiều đối tượng tài sản trí tuệ khác nhau có thể được sử dụng bổ trợ cho nhau, tạo thành một hệ sinh thái tài sản trí tuệ cho sản phẩm tỏi An Thịnh.
Trước hết, chỉ dẫn địa lý giữ vai trò xác lập và bảo vệ mối liên hệ giữa sản phẩm với vùng địa lý, góp phần bảo vệ danh tiếng và uy tín chung của sản phẩm.
Bên cạnh đó, nhãn hiệu của hợp tác xã, doanh nghiệp và các cơ sở sản xuất có thể được sử dụng để nhận diện từng chủ thể tham gia chuỗi. Nếu chỉ dẫn địa lý đại diện cho giá trị chung của vùng sản xuất thì nhãn hiệu của từng doanh nghiệp, hợp tác xã có thể tạo dựng uy tín riêng cho từng sản phẩm và chủ thể kinh doanh.
Đối với hoạt động thương mại hóa, thiết kế bao bì, nhãn sản phẩm và kiểu dáng công nghiệp, khi đáp ứng điều kiện bảo hộ, có thể góp phần tạo nên diện mạo riêng, tăng khả năng nhận diện và nâng cao giá trị cảm nhận của sản phẩm.
Cùng với đó, quyền tác giả đối với hình ảnh, video, tài liệu giới thiệu, nội dung truyền thông và các sản phẩm sáng tạo cũng là một bộ phận cần được quan tâm trong quá trình xây dựng hình ảnh và quảng bá sản phẩm.
Đặc biệt, trong quá trình chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc, cơ sở dữ liệu sản xuất, mã số vùng trồng và các nền tảng quản lý số có thể trở thành công cụ hỗ trợ kiểm soát chất lượng, xác thực nguồn gốc và minh bạch hóa thông tin trong chuỗi sản xuất.
Khi được kết hợp hợp lý, các công cụ này không tồn tại riêng lẻ mà bổ trợ cho nhau, tạo thành một hệ thống bảo vệ và phát triển giá trị cho sản phẩm.
Đưa tài sản trí tuệ đi cùng sản phẩm từ đồng ruộng đến thị trường
Đối với tỏi mang chỉ dẫn địa lý “An Thịnh”, ứng dụng tài sản trí tuệ cần được triển khai xuyên suốt quá trình sản xuất và thương mại hóa.
Tại vùng sản xuất, các yêu cầu của chỉ dẫn địa lý có thể trở thành cơ sở để tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất, duy trì những đặc tính đã được xác lập của sản phẩm và nâng cao ý thức của người sản xuất về trách nhiệm đối với uy tín chung của vùng.
Trong khâu thu hoạch, sơ chế và bảo quản, việc tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật sẽ góp phần duy trì chất lượng sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Đây cũng là những công đoạn cần được kiểm soát để hạn chế nguy cơ làm suy giảm chất lượng hoặc ảnh hưởng đến danh tiếng của sản phẩm.
Trong khâu đóng gói và lưu thông, việc sử dụng đúng dấu hiệu chỉ dẫn địa lý, nhãn sản phẩm và công cụ truy xuất nguồn gốc giúp tăng khả năng nhận diện, cung cấp thông tin cho người tiêu dùng và hỗ trợ phân biệt sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng với các sản phẩm khác.
Trong khâu chế biến, tài sản trí tuệ có thể được gắn với quá trình phát triển những sản phẩm mới từ nguyên liệu tỏi An Thịnh. Việc nghiên cứu, hoàn thiện quy trình chế biến tỏi ngâm chua, tỏi đen và các sản phẩm phù hợp khác không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm mà còn mở rộng không gian khai thác giá trị của nguyên liệu mang chỉ dẫn địa lý.
Trong hoạt động thương mại, tài sản trí tuệ trở thành một công cụ góp phần tạo dựng niềm tin, nâng cao khả năng nhận diện và hỗ trợ mở rộng thị trường.
Trong bảo vệ quyền, hệ thống quản lý chỉ dẫn địa lý là cơ sở để kiểm soát việc sử dụng tên gọi, phát hiện và xử lý các trường hợp sử dụng trái phép, giả mạo nguồn gốc hoặc lợi dụng uy tín của sản phẩm.
Như vậy, tài sản trí tuệ không đứng ngoài quá trình sản xuất mà có thể được tích hợp vào từng công đoạn, từ vùng nguyên liệu đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Liên kết chuỗi – điều kiện để tài sản trí tuệ phát huy giá trị
Một trong những vấn đề đặt ra đối với sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý là làm thế nào để lợi ích từ tài sản trí tuệ được phân bổ và lan tỏa trong toàn bộ chuỗi.
Người nông dân tạo ra nguyên liệu; hợp tác xã có vai trò tổ chức sản xuất; cơ sở chế biến tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng; doanh nghiệp và hệ thống phân phối đưa sản phẩm đến thị trường. Trong chuỗi đó, mỗi chủ thể vừa là người hưởng lợi, vừa có trách nhiệm bảo vệ giá trị chung của chỉ dẫn địa lý.
Do đó, phát triển chỉ dẫn địa lý cần gắn với mô hình liên kết chuỗi giá trị, trong đó xác định rõ trách nhiệm, quyền lợi và cơ chế phối hợp giữa các chủ thể.
Đây cũng là định hướng đang được đặt ra trong quá trình triển khai nhiệm vụ “Xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý ‘An Thịnh’ cho sản phẩm tỏi của huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh”.
Việc đánh giá thực trạng sản xuất, kinh doanh, tiêu thụ; phân tích chuỗi giá trị; hoàn thiện công cụ quản lý; xây dựng hướng dẫn chế biến tỏi ngâm chua, tỏi đen; xây dựng phương án đầu tư thiết bị; phát triển kênh tiêu thụ và xúc tiến thương mại là những nội dung có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo thêm sản phẩm hay mở rộng thị trường, mà là từng bước hình thành một chuỗi giá trị có khả năng duy trì chất lượng, bảo vệ danh tiếng và gia tăng giá trị của chỉ dẫn địa lý.
Hoàn thiện công cụ quản lý để bảo vệ giá trị chung
Cùng với phát triển thị trường, công tác quản lý sau bảo hộ có vai trò đặc biệt quan trọng.
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, sau khi được cấp văn bằng, hệ thống công cụ quản lý chỉ dẫn địa lý cần tiếp tục được rà soát, cập nhật để phù hợp với sự thay đổi của mô hình tổ chức sản xuất, địa giới hành chính và yêu cầu của thị trường.
Đối với “An Thịnh”, việc rà soát, hoàn thiện quy chế quản lý và sử dụng, cơ chế phối hợp, quy trình kiểm soát chất lượng, cơ chế cấp và quản lý quyền sử dụng, hệ thống nhận diện và các công cụ hỗ trợ truy xuất nguồn gốc là những nội dung cần được quan tâm.
Đồng thời, nâng cao nhận thức của người sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp về sở hữu trí tuệ cũng là yếu tố quan trọng. Khi mỗi chủ thể hiểu rằng chất lượng sản phẩm của mình có liên quan trực tiếp đến uy tín chung của chỉ dẫn địa lý, việc tuân thủ các quy định quản lý sẽ trở thành một phần tự nhiên của hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Số hóa quản trị – hướng đi mới trong phát triển chỉ dẫn địa lý
Trong điều kiện thương mại ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu và nền tảng số, chuyển đổi số cũng mở ra những phương thức mới để quản trị tài sản trí tuệ.
Cơ sở dữ liệu về vùng sản xuất, chủ thể sử dụng chỉ dẫn địa lý, sản lượng, quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và thị trường tiêu thụ có thể được từng bước số hóa. Kết hợp với truy xuất nguồn gốc, mã QR và các công cụ quản lý phù hợp, người quản lý có thêm cơ sở theo dõi chuỗi sản xuất, trong khi người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin minh bạch hơn về sản phẩm.
Về lâu dài, dữ liệu cũng có thể trở thành một nguồn lực quan trọng giúp tổ chức quản lý đưa ra quyết định về phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và kiểm soát việc sử dụng chỉ dẫn địa lý.
Từ “bảo hộ” sang “tạo giá trị”
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao, lợi thế của một sản phẩm địa phương không chỉ nằm ở việc có một vùng nguyên liệu hay một sản phẩm đặc trưng. Lợi thế ngày càng phụ thuộc vào khả năng quản trị chất lượng, tổ chức chuỗi, bảo vệ tài sản trí tuệ và đưa những giá trị đó đến đúng thị trường.
Đối với tỏi mang chỉ dẫn địa lý “An Thịnh”, văn bằng bảo hộ đã tạo dựng nền tảng pháp lý quan trọng để bảo vệ tên gọi và giá trị gắn với vùng sản xuất. Giai đoạn tiếp theo cần tập trung vào việc biến nền tảng đó thành giá trị kinh tế thông qua quản lý hiệu quả, liên kết sản xuất, phát triển sản phẩm, chuyển đổi số và xúc tiến thương mại.
Khi chỉ dẫn địa lý được đặt trong một hệ thống tài sản trí tuệ đồng bộ và được gắn kết với toàn bộ chuỗi từ sản xuất – chế biến – đóng gói – phân phối – tiêu dùng, tài sản trí tuệ sẽ không còn chỉ là một khái niệm pháp lý, mà trở thành một nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế địa phương. Đó chính là bước chuyển quan trọng từ “bảo hộ một sản phẩm” sang “tạo dựng giá trị cho cả một chuỗi sản xuất” – hướng đi cần thiết để tỏi An Thịnh tiếp tục khẳng định giá trị của mình trên thị trường.
