Từ lâu, cây tỏi đã gắn bó với đời sống sản xuất của người dân vùng Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh. Trải qua nhiều thế hệ canh tác, tỏi An Thịnh từng bước hình thành những đặc trưng riêng về hình thái, hương vị và chất lượng, tạo nên danh tiếng của một sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương.
Nhằm ghi nhận và bảo vệ giá trị đó, ngày 10/7/2020, Cục Sở hữu trí tuệ đã ban hành Quyết định số 2653/QĐ-SHTT về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00082 cho sản phẩm tỏi “An Thịnh”. UBND huyện Lương Tài được xác định là tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý. Đây cũng là sản phẩm đầu tiên của tỉnh Bắc Ninh được bảo hộ chỉ dẫn địa lý vào thời điểm đó
Dấu ấn của một sản phẩm nông nghiệp đặc trưng
Chỉ dẫn địa lý “An Thịnh” được bảo hộ cho sản phẩm tỏi có nguồn gốc từ khu vực địa lý thuộc địa bàn xã An Thịnh trước đây, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh. Theo hồ sơ bảo hộ, tỏi An Thịnh có những đặc điểm khá rõ về hình thái và chất lượng: thân và củ có màu tía, khi để khô chuyển sang màu kem nhạt; củ chắc, vỏ mỏng, rễ ngắn; mỗi củ có từ 6–15 tép; tỷ lệ phần ăn được đạt khoảng 92–95%. Sản phẩm có mùi thơm đặc trưng và vị cay nồng.
Không chỉ nổi bật về đặc điểm cảm quan, tỏi An Thịnh còn được xác định có một số chỉ tiêu chất lượng đặc thù như hàm lượng allicin, polyphenol tổng số, chất khô hòa tan, vitamin C, dầu bay hơi và các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ bay hơi. Những đặc điểm này được xác định có mối liên hệ với các điều kiện địa lý của khu vực sản xuất.
Theo các tài liệu công bố về sản phẩm, điều kiện đất đai, khí hậu cùng kinh nghiệm canh tác của người dân địa phương là những yếu tố góp phần hình thành chất lượng đặc thù của tỏi An Thịnh. Khu vực sản xuất có điều kiện đất phù sa, thành phần cơ giới thịt pha cát nhẹ và khả năng giữ ẩm phù hợp; cùng với quá trình lựa chọn giống, chăm sóc và bảo quản được tích lũy qua nhiều thế hệ, tạo nên những đặc điểm riêng của sản phẩm.
Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý vì vậy không chỉ là sự ghi nhận về mặt sở hữu trí tuệ mà còn mở ra cơ sở để địa phương tổ chức quản lý chất lượng, kiểm soát việc sử dụng tên gọi “An Thịnh”, bảo vệ uy tín sản phẩm và từng bước nâng cao giá trị kinh tế cho người sản xuất.
Từ bảo hộ chỉ dẫn địa lý đến yêu cầu phát triển bền vững
Sau khi được bảo hộ, việc duy trì giá trị của chỉ dẫn địa lý không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm sản phẩm đáp ứng các yêu cầu của văn bằng bảo hộ. Trong điều kiện thị trường ngày càng chú trọng nguồn gốc, chất lượng, an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất, yêu cầu đặt ra là phải hình thành được một chuỗi giá trị có sự tham gia và liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất, tổ chức quản lý, cơ sở chế biến, đơn vị kinh doanh và thị trường tiêu thụ.
Thực tế cho thấy, sản phẩm tỏi mang CDĐL “An Thịnh” vẫn đang được sản xuất trên địa bàn vùng sản xuất truyền thống. Tuy nhiên, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, xã An Thịnh đã được sáp nhập cùng xã An Tập và xã Trung Kênh để thành lập xã Trung Kênh mới, hoạt động từ ngày 1/7/2025.
Sự thay đổi về địa giới và mô hình tổ chức chính quyền đặt ra yêu cầu rà soát lại hệ thống văn bản và công cụ quản lý chỉ dẫn địa lý. Đặc biệt, thông tin về chủ sở hữu, tổ chức quản lý và các nội dung liên quan đến quản lý, sử dụng CDĐL cần được cập nhật, thống nhất với mô hình quản lý hiện hành. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm việc quản lý chỉ dẫn địa lý không bị gián đoạn và tiếp tục phù hợp với thực tiễn sản xuất tại địa phương.
Xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi giá trị cho tỏi An Thịnh
Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ “Xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý ‘An Thịnh’ cho sản phẩm tỏi của huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh” đang được triển khai với định hướng đưa giá trị của chỉ dẫn địa lý gắn chặt hơn với hoạt động sản xuất, chế biến, thương mại và tiêu thụ sản phẩm.
Nhiệm vụ tập trung vào một số nội dung trọng tâm.
Trước hết, đánh giá toàn diện thực trạng sản xuất, kinh doanh, tiêu thụ cũng như công tác quản lý, khai thác và phát triển sản phẩm tỏi mang CDĐL “An Thịnh”. Việc đánh giá thực tiễn sẽ giúp nhận diện những kết quả đã đạt được, đồng thời xác định các điểm còn hạn chế trong quá trình tổ chức sản xuất và khai thác giá trị của chỉ dẫn địa lý.
Tiếp đó, nhiệm vụ phân tích và đánh giá chuỗi giá trị sản phẩm tỏi mang CDĐL “An Thịnh”, từ khâu sản xuất nguyên liệu đến thu gom, sơ chế, chế biến, phân phối và tiêu thụ. Trên cơ sở đó, các giải pháp hoàn thiện chuỗi liên kết sẽ được đề xuất theo hướng tăng cường sự tham gia của các chủ thể, nâng cao giá trị gia tăng và cải thiện khả năng tiếp cận thị trường.
Một điểm đáng chú ý của nhiệm vụ là định hướng đa dạng hóa sản phẩm từ nguồn nguyên liệu tỏi mang CDĐL “An Thịnh”. Bên cạnh sản phẩm tỏi tươi, nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện tài liệu hướng dẫn chế biến tỏi ngâm chua và tỏi đen, đồng thời xây dựng phương án đầu tư hệ thống thiết bị phù hợp cho từng loại sản phẩm. Đây là hướng tiếp cận nhằm kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa hình thức tiêu thụ và tạo thêm giá trị gia tăng cho sản phẩm tỏi.
Song song với phát triển sản phẩm, nhiệm vụ cũng chú trọng rà soát, hoàn thiện các công cụ quản lý và phát triển CDĐL nhằm bảo đảm các quy định về quản lý, sử dụng và khai thác chỉ dẫn địa lý phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương sau khi sắp xếp đơn vị hành chính.
Mở rộng thị trường, đưa giá trị chỉ dẫn địa lý đến người tiêu dùng
Một sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý chỉ thực sự phát huy giá trị khi dấu hiệu “An Thịnh” trở thành một yếu tố giúp người tiêu dùng nhận diện, tin tưởng và lựa chọn sản phẩm.
Vì vậy, xây dựng kênh tiêu thụ và hỗ trợ xúc tiến thương mại là một trong những nội dung quan trọng của nhiệm vụ. Thông qua việc kết nối các chủ thể sản xuất với cơ sở chế biến, đơn vị phân phối, hệ thống bán lẻ và các kênh thương mại phù hợp, sản phẩm tỏi mang CDĐL “An Thịnh” có thêm cơ hội tiếp cận những phân khúc thị trường có yêu cầu cao hơn về nguồn gốc và chất lượng.
Đặc biệt, việc phát triển các sản phẩm chế biến như tỏi ngâm chua và tỏi đen có thể tạo thêm phương thức khai thác giá trị của nguồn nguyên liệu địa phương. Khi được gắn với hệ thống nhận diện và quản lý CDĐL phù hợp, các sản phẩm chế biến không chỉ góp phần nâng cao giá trị nguyên liệu mà còn có thể trở thành những sản phẩm hàng hóa đặc trưng gắn với địa danh “An Thịnh”.
Hoàn thiện mô hình quản lý – nền tảng cho phát triển lâu dài
Thực tiễn triển khai cho thấy, phát triển CDĐL là quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp giữa tổ chức quản lý, chính quyền cơ sở, người sản xuất, hợp tác xã, cơ sở chế biến và các đơn vị kinh doanh.
Đối với tỏi An Thịnh, yêu cầu này càng có ý nghĩa trong bối cảnh địa bàn sản xuất đã có sự thay đổi về tên gọi và tổ chức hành chính. Xã Trung Kênh mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của ba xã An Thịnh, An Tập và Trung Kênh; trụ sở HĐND và UBND xã hiện được đặt tại trụ sở xã An Thịnh cũ.
Do đó, việc rà soát, cập nhật và đồng bộ hóa các công cụ quản lý CDĐL với hệ thống quản lý hiện hành là yêu cầu cần thiết. Cùng với đó, việc xác định rõ vai trò của từng chủ thể trong chuỗi giá trị sẽ góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng, sử dụng đúng chỉ dẫn địa lý và bảo vệ uy tín của sản phẩm trên thị trường.
Trên nền tảng đó, nhiệm vụ hướng tới đánh giá hiệu quả mô hình liên kết theo chuỗi giá trị và đề xuất các kiến nghị hoàn thiện, tạo cơ sở để mô hình có thể được duy trì và phát triển sau khi nhiệm vụ kết thúc.
Từ giá trị truyền thống đến sản phẩm hàng hóa có thương hiệu
Tỏi An Thịnh đã có một nền tảng quan trọng là vùng sản xuất truyền thống, những đặc tính sản phẩm đã được xác lập và văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Việc phát triển tiếp theo không chỉ là mở rộng diện tích hay sản lượng, mà quan trọng hơn là tổ chức lại các khâu trong chuỗi giá trị để giá trị của vùng đất được chuyển hóa thành giá trị kinh tế cho người sản xuất.
Với việc triển khai nhiệm vụ xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi giá trị, tỏi mang CDĐL “An Thịnh” đang được tiếp cận theo hướng đồng bộ hơn: từ quản lý chỉ dẫn địa lý, tổ chức sản xuất, chế biến, phát triển sản phẩm đến xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường.
Đây cũng là hướng đi nhằm bảo đảm rằng chỉ dẫn địa lý “An Thịnh” không chỉ là một dấu hiệu được bảo hộ trên văn bằng sở hữu trí tuệ, mà thực sự trở thành tài sản chung của cộng đồng sản xuất, công cụ nâng cao giá trị sản phẩm và nền tảng để phát triển thương hiệu nông sản địa phương theo hướng bền vững.
